فارسی
English 
طبس و کال جنی؛ سفر به سرزمین آب، کویر و شگفتیهای طبیعت
طبس یکی از متفاوتترین شهرهای کویری ایران است؛ شهری در جنوب خراسان جنوبی که برخلاف تصور معمول از مناطق کویری، در کنار پهنههای خشک و بیابانی، باغهای سرسبز، چشمههای آب گرم، نخلستانها، درههای شگفتانگیز و آثار تاریخی ارزشمندی را در خود جای داده است.
وقتی نام طبس را میشنویم، شاید در نگاه اول تصویری از کویر، شنهای داغ و آسمانی پرستاره در ذهنمان شکل بگیرد، اما طبس بسیار فراتر از یک مقصد کویری است. این منطقه ترکیبی کمنظیر از طبیعت خشک و مرطوب، کوه و بیابان، آب و سنگ، تاریخ و فرهنگ را در کنار یکدیگر قرار داده است.
یکی از مشهورترین و هیجانانگیزترین جاذبههای طبیعی این منطقه، کال جنی یا دره جنهاست؛ درهای شگفتانگیز در شمال طبس که دیوارههای بلند و فرسایشیافته، حفرهها، آبراههها، حوضچهها و فضاهای دستکند آن، منظرهای متفاوت و رازآلود ایجاد کردهاند.
کال جنی به دلیل شکل عجیب صخرهها و صداهایی که در اثر وزش باد در میان حفرهها و دیوارههای دره ایجاد میشود، در گذشته در میان مردم محلی با افسانهها و داستانهای مربوط به جنها و موجودات ناشناخته همراه بوده است. با این حال، شکلگیری این دره از نظر طبیعی نتیجه فرسایش، جریان آب، سیلابها و ساختار زمینشناسی منطقه است.
طبس کجاست؟
طبس در غرب استان خراسان جنوبی قرار دارد و یکی از شهرهای مهم منطقه شرق ایران به شمار میرود. موقعیت جغرافیایی طبس باعث شده این شهر در میان مناطق کویری و کوهستانی قرار بگیرد و همین موضوع تنوع طبیعی قابل توجهی در اطراف آن ایجاد کرده است.
طبس از نظر جغرافیایی در منطقهای خشک و کمبارش قرار دارد، اما وجود منابع آب زیرزمینی، چشمهها، قناتها و رودخانههای فصلی و دائمی در بخشهایی از منطقه، باعث شکلگیری سکونتگاهها و باغهای سرسبز در میان محیط کویری شده است.
یکی از جذابیتهای اصلی طبس همین تضاد میان خشکی اطراف و سرسبزی بعضی نقاط آن است. ممکن است در فاصلهای نهچندان زیاد از یک منطقه کاملاً کویری، به باغی پر از درختان سرسبز یا درهای پرآب برسید.
چرا طبس را شهر شگفتیهای کویر میدانند؟
طبس از آن دسته مقصدهایی است که در آن میتوان چند نوع جاذبه متفاوت را در یک سفر تجربه کرد.
در یک سفر به طبس میتوان از باغ تاریخی و سرسبز بازدید کرد، در میان بافت تاریخی شهر قدم زد، به چشمههای آب گرم و سرد رفت، درههای فرسایشی را تماشا کرد، به مناطق کویری سفر کرد و شب را زیر آسمان پرستاره کویر گذراند.
وجود آب در چنین منطقه خشکی یکی از مهمترین دلایل شکلگیری زندگی و تمدن در طبس بوده است.
قناتها و چشمهها در طول تاریخ نقش مهمی در زندگی مردم این منطقه داشتهاند و آثار مرتبط با مدیریت آب را میتوان در نقاط مختلف طبس مشاهده کرد.
نگاهی به تاریخ طبس
طبس منطقهای با پیشینه تاریخی طولانی است و قرار گرفتن آن در مسیرهای ارتباطی شرق ایران، در شکلگیری اهمیت تاریخی آن نقش داشته است.
در طول تاریخ، طبس با مناطق مختلف خراسان، کرمان، یزد و نواحی مرکزی ایران ارتباط داشته و مسیرهای عبوری منطقه باعث رونق رفتوآمد و تجارت شدهاند.
وجود آثار تاریخی، بناهای قدیمی، قناتها، باغها و روستاهای تاریخی در اطراف طبس نشان میدهد که زندگی در این منطقه تنها به دوره معاصر محدود نمیشود و انسان برای مدت بسیار طولانی با شرایط سخت محیطی این منطقه سازگار شده است.
زلزله طبس
یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ معاصر طبس، زلزله سال ۱۳۵۷ است.
زمینلرزه طبس در شهریور ۱۳۵۷ خسارت بسیار سنگینی به شهر و مناطق اطراف وارد کرد و بخش زیادی از بافت قدیمی شهر از بین رفت.
پس از این حادثه، طبس به تدریج بازسازی شد و شهر جدید در کنار بخشهایی از آثار باقیمانده شکل گرفت.
امروزه هنگام صحبت درباره تاریخ معاصر طبس، زلزله سال ۱۳۵۷ یکی از مهمترین اتفاقاتی است که باید به آن اشاره کرد؛ زیرا این حادثه تأثیر عمیقی بر ساختار شهری و زندگی مردم منطقه گذاشت.
باغ گلشن طبس
یکی از معروفترین جاذبههای طبس، باغ گلشن است.
باغ گلشن نمونهای زیبا از باغهای ایرانی است که در محیطی خشک و کویری قرار گرفته و همین تضاد باعث شده جذابیت آن چند برابر شود.
درختان سرسبز، آب جاری و فضای آرام باغ، تصویری کاملاً متفاوت از چیزی ایجاد میکنند که معمولاً از یک شهر کویری انتظار داریم.
باغ گلشن امروزه یکی از شناختهشدهترین نمادهای گردشگری طبس محسوب میشود و بسیاری از مسافرانی که به این شهر سفر میکنند، بازدید از آن را در برنامه خود قرار میدهند. باغ گلشن طبس
کال جنی چیست؟
کال جنی یکی از مشهورترین جاذبههای طبیعی اطراف طبس است.
واژه «کال» در اصطلاح محلی به دره یا آبراههای گفته میشود که در اثر جریان آب و سیلاب شکل گرفته است. بنابراین کال جنی را میتوان به معنای «دره جنها» دانست.
این دره در شمال طبس و در نزدیکی روستای ازمیغان قرار گرفته و حدود ۲۷ تا ۳۵ کیلومتر با طبس فاصله دارد؛ عدد دقیق فاصله بسته به نقطهای که برای آغاز مسیر در نظر گرفته شود، متفاوت گزارش شده است.
چرا به آن کال جنی میگویند؟
نام کال جنی بیش از هر چیز به شکل خاص دره و باورهای قدیمی مردم منطقه مربوط میشود.
دیوارههای بلند و پیچوخمدار، حفرههای متعدد، ستونهای سنگی، تنورهها و فضاهای تاریک میان صخرهها، در گذشته برای انسانهایی که شناخت امروزی از فرآیندهای زمینشناسی نداشتند، بسیار عجیب و ناشناخته به نظر میرسید.
از طرف دیگر، وزش باد در میان حفرهها و شکافهای سنگی میتواند صداهای خاصی ایجاد کند.
مجموعه این عوامل باعث شده بود که داستانها و باورهایی درباره حضور جنها و موجودات ناشناخته در این منطقه شکل بگیرد.
البته این موضوع بخشی از فرهنگ شفاهی و افسانههای محلی است و شکلگیری واقعی دره را باید در فرآیندهای طبیعی مانند فرسایش آب و سیلاب جستوجو کرد.
کال جنی چگونه به وجود آمده است؟
کال جنی نتیجه یک فرآیند طبیعی طولانیمدت است.
آب یکی از مهمترین عوامل شکلدهنده این دره بوده است. جریان آب در طول زمان مسیر خود را در میان لایههای نسبتاً نرمتر زمین باز کرده و باعث فرسایش آنها شده است.
بارندگیهای فصلی و سیلابهای شدید نیز در شکلدهی به دیوارهها و بستر دره نقش داشتهاند.
فرسایش در طول سالهای بسیار طولانی باعث ایجاد دیوارههای بلند، شیارها، حفرهها، پیچوخمها و اشکال عجیب سنگی شده است.
در برخی منابع، جنس بخشهایی از سازندهای دره کنگلومرا و ماسهسنگ عنوان شده است؛ سنگهایی که تحت تأثیر آب و فرسایش میتوانند شکلهای بسیار متفاوتی ایجاد کنند.
چهره متفاوت کال جنی
شاید جذابترین ویژگی کال جنی، تضاد آن با محیط اطراف باشد.
طبس در منطقهای گرم و خشک قرار گرفته، اما درون کال جنی در بخشهایی آب جریان دارد و همین آب باعث شده محیط دره با اطراف خود تفاوت زیادی داشته باشد.
دیوارههای بلند دره در بعضی قسمتها سایه ایجاد میکنند و جریان آب نیز به خنکتر شدن فضای داخلی دره کمک میکند.
وجود آب، پوشش گیاهی، نخلها، حوضچهها و دیوارههای سنگی در کنار هم منظرهای ایجاد میکنند که شاید کمتر کسی انتظار داشته باشد در قلب یک منطقه کویری با آن روبهرو شود.
رودخانه و آب در کال جنی
آب یکی از مهمترین عناصر طبیعی کال جنی است.
جریان آب در بخشهایی از دره باعث ایجاد حوضچهها و آبشارهای کوچک شده است.
آب موجود در این منطقه با سامانه طبیعی و انسانی آب منطقه نیز ارتباط دارد و در بخشهایی از مسیر، آب به سمت سازههای مرتبط با قنات هدایت شده است.
وجود چنین منابع آبی در منطقهای خشک، اهمیت زیادی برای سکونت و کشاورزی در اطراف طبس داشته است.
دودکشها و تنورههای جن
یکی از معروفترین پدیدههای کال جنی، شکلهای خاصی است که بر اثر فرسایش روی دیوارههای دره ایجاد شدهاند.
برخی از این ساختارها به شکل ستونها و دودکشهای سنگی دیده میشوند.
این اشکال طبیعی در اثر تفاوت مقاومت لایههای زمین در برابر فرسایش ایجاد شدهاند.
در گذشته، مردم محلی که دلیل علمی شکلگیری آنها را نمیدانستند، این اشکال عجیب را به نیروهای فراطبیعی نسبت میدادند.
امروزه این ساختارها یکی از جذابترین بخشهای کال جنی برای عکاسی و طبیعتگردی هستند.
خانههای دستکند کال جنی
کال جنی فقط یک جاذبه طبیعی نیست.
در بخشهایی از دیوارههای دره، فضاها و اتاقکهایی دستکند دیده میشود که یکی از رازآلودترین قسمتهای این منطقه محسوب میشوند.
این فضاها در میان مردم با نامهایی مانند «خانه گبرها» شناخته میشوند.
درباره تاریخ دقیق، کاربرد و سازندگان این فضاها روایتهای مختلفی وجود دارد و همه جزئیاتی که درباره آنها در منابع گردشگری و روایتهای محلی گفته میشود، از نظر تاریخی به یک اندازه قطعی نیست.
برخی منابع آنها را به دوره ساسانی و دورههای تاریخی پس از آن نسبت میدهند و احتمال استفاده آیینی یا پناهگاهی برای آنها مطرح شده است، اما درباره جزئیات دقیق کاربری آنها باید با احتیاط صحبت کرد.
چرا خانههای دستکند اهمیت دارند؟
این اتاقکها نشان میدهند که کال جنی فقط یک پدیده زمینشناسی نیست و ارتباط انسان با این محیط نیز قدمت زیادی دارد.
ساختن فضاهایی در دل دیوارههای سنگی و قرار دادن آنها در ارتفاع، نیازمند شناخت محیط و مهارت بوده است.
ترکیب این آثار انسانی با شکلهای طبیعی صخرهها باعث شده کال جنی به مکانی تبدیل شود که در آن میتوان همزمان طبیعت و آثار تاریخی را مشاهده کرد.
آیا کال جنی واقعاً ترسناک است؟
نام «دره جنها» ممکن است باعث شود تصور کنیم کال جنی مکانی ترسناک و خطرناک است.
واقعیت این است که بخش زیادی از حس رازآلود بودن آن به شکل طبیعی محیط مربوط میشود.
دیوارههای بلند، مسیرهای باریک، سایه، سکوت، صدای آب، وزش باد و حفرههای سنگی میتوانند فضای متفاوتی ایجاد کنند.
به همین دلیل، کال جنی برای افرادی که به طبیعتگردی، عکاسی و کشف مکانهای متفاوت علاقه دارند، جذاب است.
با این حال، نباید نام گردشگری و افسانهای «دره جنها» باعث بیاحتیاطی شود؛ زیرا برخی قسمتهای دره ناهموار و دسترسی به بعضی فضاهای مرتفع دشوار است.
کال جنی از نظر زمینشناسی
از دیدگاه زمینشناسی، کال جنی نمونهای جذاب از تأثیر فرسایش آب بر ساختار زمین است.
آب در طول زمان توانسته مسیر خود را در میان لایههای زمین باز کند و یک دره عمیق و پرپیچوخم ایجاد کند.
سیلابهای فصلی نیز در تغییر شکل دیوارهها نقش دارند.
به همین دلیل، اشکال موجود در کال جنی ثابت و همیشگی نیستند و فرآیند فرسایش همچنان میتواند به تغییرات تدریجی در محیط ادامه دهد.
کال جنی امروزه به عنوان یکی از ژئوسایتهای مهم منطقه ژئوپارک طبس شناخته میشود و ژئوپارک جهانی طبس نیز در سال ۲۰۲۳ در شبکه جهانی ژئوپارکهای یونسکو قرار گرفت.
مسیر دسترسی به کال جنی
برای رسیدن به کال جنی ابتدا باید خود را به شهر طبس برسانید.
از طبس باید در مسیر شمالی حرکت کرده و وارد جاده طبس به سمت بشرویه و مشهد شوید.
در محدوده مسیر، راه فرعی کال جنی قرار دارد و از آنجا باید وارد مسیر خاکی شوید.
در منابع مختلف طول مسیر خاکی حدود ۵ کیلومتر ذکر شده است.
به دلیل تفاوت شرایط جاده و تغییرات مسیر، بهتر است برای سفر به کال جنی حتماً از مسیریابی بهروز و در صورت امکان از راهنمای محلی استفاده شود.
آیا با هر خودرویی میتوان به کال جنی رفت؟
بخشهایی از مسیر دسترسی به کال جنی خاکی و ناهموار است.
شرایط مسیر ممکن است با توجه به بارندگی، سیلاب و وضعیت جاده تغییر کند.
به همین دلیل، استفاده از خودروی مناسب و رانندگی با احتیاط اهمیت زیادی دارد.
اگر برنامه سفر شامل ورود عمیقتر به دره و پیمایش مسیرهای فرعی باشد، بهتر است از راهنمای محلی یا گروههای طبیعتگردی باتجربه استفاده شود.
پیادهروی در کال جنی
بازدید از کال جنی فقط به تماشای ورودی دره محدود نمیشود.
برای دیدن قسمتهای مختلف باید بخشی از مسیر را پیاده طی کرد.
بعضی قسمتها نسبتاً ساده هستند، اما مسیرهای سنگی، آب، شیب و حفرههای طبیعی در بخشهایی از دره باعث میشوند پیمایش آن نیازمند آمادگی و دقت باشد.
کفش مناسب طبیعتگردی، لباس مناسب، آب کافی و توجه به شرایط آبوهوایی از مهمترین موارد برای بازدید هستند.
بهترین زمان سفر به طبس و کال جنی
طبس در منطقهای گرم و خشک قرار دارد و تابستانهای آن میتواند بسیار گرم باشد.
به همین دلیل، فصلهای خنکتر سال معمولاً برای سفر و طبیعتگردی در منطقه مناسبتر هستند.
پاییز، زمستان و اوایل بهار معمولاً شرایط مطلوبتری برای بازدید از جاذبههای طبیعی اطراف طبس دارند.
در فصلهای گرم، برنامهریزی باید با توجه ویژه به دمای هوا انجام شود.
برای ورود به دره نیز بهتر است ساعتهای خنکتر روز انتخاب شود و از سفر در زمانهایی که احتمال بارندگی شدید و سیلاب وجود دارد پرهیز شود.
خطر سیلاب در کال جنی
یکی از مهمترین نکات ایمنی در کال جنی توجه به سیلاب است.
ممکن است در خود دره هوا آرام باشد، اما بارندگی در بالادست باعث افزایش ناگهانی جریان آب شود.
به همین دلیل، قبل از ورود به مسیر باید وضعیت آبوهوا را بررسی کرد.
در صورت احتمال بارندگی شدید، ورود به تنگهها و مسیرهای باریک میتواند خطرناک باشد.
این نکته برای تمام درههای خشک و آبراهههای طبیعی اهمیت دارد و نباید فقط به وضعیت آبوهوای همان نقطه اکتفا کرد.
چه وسایلی برای سفر به کال جنی لازم است؟
کفش مناسب طبیعتگردی
لباس سبک و مناسب فصل
آب آشامیدنی کافی
کلاه و عینک آفتابی
ضدآفتاب
کیف کمکهای اولیه
چراغقوه برای بعضی فضاهای تاریک
کیسه زباله برای بازگرداندن زبالهها
پاوربانک
نقشه یا مسیریاب
لباس اضافه در صورت ورود به بخشهای آبی
همراه داشتن آب کافی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا محیط اطراف کال جنی امکانات شهری محدودی دارد.
جاذبههای گردشگری مهم طبس
سفر به طبس فقط به کال جنی محدود نمیشود.
این شهر و مناطق اطراف آن جاذبههای متنوعی دارند که میتوانند در کنار یکدیگر یک برنامه سفر کامل ایجاد کنند.
چشمه مرتضی علی
چشمه مرتضی علی یکی از شناختهشدهترین جاذبههای طبیعی اطراف طبس است.
ویژگی جذاب این منطقه وجود جریانهای آب با شرایط دمایی متفاوت در کنار یکدیگر است.
مسیر رسیدن به چشمه نیز در میان دیوارههای طبیعی و دره قرار گرفته و همین موضوع باعث شده بازدید از آن تجربهای متفاوت باشد.
در نزدیکی این منطقه میتوان طاق شاه عباسی را نیز مشاهده کرد. چشمه مرتضی علی و طاق شاه عباسی
طاق شاه عباسی
طاق شاه عباسی یکی از آثار تاریخی شاخص منطقه طبس است.
این سازه تاریخی در محیطی طبیعی و در مسیر چشمه مرتضی علی قرار گرفته و نمونهای جالب از سازگاری معماری و مهندسی سنتی با محیط طبیعی منطقه به شمار میرود.
ترکیب طاق تاریخی، دیوارههای کوهستانی و جریان آب، منظرهای بسیار زیبا ایجاد کرده است.
روستای ازمیغان
روستای ازمیغان یکی از نقاط دیدنی اطراف طبس است.
قرار گرفتن روستا در محیطی خشک اما برخوردار از آب و پوشش گیاهی، یکی از مهمترین ویژگیهای آن محسوب میشود.
ازمیغان به دلیل وجود نخلستانها و کشاورزی در محیط کویری، نمونهای جالب از سازگاری انسان با شرایط سخت طبیعی منطقه است.
نزدیکی این روستا به کال جنی نیز باعث شده بسیاری از گردشگران، بازدید از هر دو مقصد را در یک برنامه سفر قرار دهند.
کویر طبس
یکی دیگر از جذابیتهای طبس، چشماندازهای کویری اطراف آن است.
کویر در نزدیکی طبس فقط به معنای شن و ماسه نیست؛ بلکه مجموعهای از دشتهای خشک، کوههای فرسایشی، نخلستانها، آبراههها و چشماندازهای طبیعی متفاوت را شامل میشود.
شبهای کویری طبس نیز به دلیل فاصله بسیاری از مناطق طبیعی اطراف از آلودگی نوری شهرها، میتوانند برای علاقهمندان به تماشای آسمان شب جذاب باشند.
طبس و معماری سنتی
معماری سنتی طبس مانند بسیاری از مناطق کویری ایران، تا حد زیادی با شرایط اقلیمی منطقه هماهنگ بوده است.
استفاده از مصالح مناسب، دیوارهای ضخیم، فضاهای سایهدار، حیاطهای داخلی و روشهای سنتی خنکسازی از ویژگیهایی هستند که در معماری مناطق کویری ایران دیده میشوند.
این معماری نشان میدهد که مردم مناطق کویری چگونه با کمبود آب و گرمای شدید سازگار شدهاند.
فرهنگ و زندگی مردم طبس
فرهنگ مردم طبس نیز مانند جغرافیای آن ترکیبی از سنتهای خراسانی و فرهنگ مناطق کویری ایران است.
کشاورزی، باغداری، دامداری، صنایع دستی و تولید محصولات محلی بخشی از زندگی سنتی مردم منطقه را شکل دادهاند.
خرما، زعفران، انواع خشکبار و محصولات کشاورزی منطقه از جمله محصولاتی هستند که میتوان در بازارهای محلی و روستاهای اطراف مشاهده کرد.
سوغات طبس
یکی از جذابیتهای سفر به طبس، خرید محصولات محلی است.
خرما و فرآوردههای آن، زعفران، انواع خشکبار و محصولات کشاورزی منطقه میتوانند بخشی از سوغات سفر باشند.
همچنین محصولات سنتی و صنایع دستی روستاهای اطراف، بسته به فصل و محل بازدید، گزینههای دیگری برای خرید هستند.
عکاسی در طبس و کال جنی
طبس مقصد بسیار مناسبی برای علاقهمندان به عکاسی است.
تضاد میان رنگهای گرم کویر و سبزی باغها، دیوارههای بلند کال جنی، آب جاری، نخلستانها، معماری سنتی و آسمان شب، سوژههای متنوعی در اختیار عکاسان قرار میدهد.
در کال جنی، ساعات ابتدایی صبح و عصر معمولاً نور جذابتری برای عکاسی از دیوارههای دره ایجاد میکند.
در عکاسی از فضاهای طبیعی نیز بهتر است از نزدیک شدن بیش از حد به لبههای مرتفع و نقاط ناپایدار خودداری شود.
آیا کال جنی برای خانواده مناسب است؟
بخشهای سادهتر منطقه را میتوان با برنامهریزی مناسب برای سفر خانوادگی در نظر گرفت، اما همه قسمتهای دره برای کودکان یا افراد کمتوان مناسب نیست.
هرچه وارد بخشهای عمیقتر و فنیتر دره شوید، نیاز به توانایی بیشتر در پیادهروی و عبور از مسیرهای سنگی و آبی وجود دارد.
بنابراین بهتر است برنامه سفر خانوادگی متناسب با توان اعضای گروه تنظیم شود.
آیا میتوان در کال جنی شنا کرد؟
در بعضی قسمتهای کال جنی حوضچههای آب وجود دارد، اما شرایط آب، عمق و وضعیت مسیر ثابت نیست.
به همین دلیل نباید صرفاً بر اساس تصاویر یا اطلاعات قدیمی درباره امکان شنا تصمیم گرفت.
قبل از ورود به آب باید عمق، جریان و شرایط روز بررسی شود و در صورت نامناسب بودن شرایط، از ورود به حوضچهها خودداری شود.
0 نظر